در سالهای اخیر، استفاده از گوشی هوشمند، تبلت و تلویزیون به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره خانوادهها تبدیل شده است؛ حضوری که از بزرگسالان فراتر رفته و به کودکان و حتی نوزادان نیز رسیده است. بسیاری از والدین برای آرامکردن کودک، سرگرمکردن او یا حتی آموزش زودهنگام، به صفحهنمایشها پناه میبرند؛ اما این پرسش جدی مطرح است که استفاده از ابزارهای دیجیتال از چه سنی و تا چه اندازه برای کودکان مجاز و بیخطر است؟
سحر پهلواننشان، روانشناس، با اشاره به پژوهشهای روانشناسی رشد و تجربههای بالینی، تأکید میکند که استفاده کودکان از گوشی، تبلت و حتی تلویزیون باید کاملاً مدیریتشده و متناسب با سن آنها باشد؛ در غیر این صورت، این ابزارها میتوانند به عاملی مخرب در رشد شناختی، هیجانی و اجتماعی کودک تبدیل شوند.
مرز ممنوعیت کامل؛ چرا قبل از سهسالگی «نه» قاطع است؟
به گفته پهلواننشان، تا پیش از دو تا سهسالگی، اساساً استفاده از گوشی، تبلت یا تلویزیون برای کودکان مجاز نیست. او توضیح میدهد که مغز کودک در این سالها با سرعتی شگفتانگیز در حال رشد است و نیاز اصلی آن، تعامل مستقیم با محیط واقعی، والدین، صداها، لمس اشیاء و تجربههای حسی است؛ نه تصاویر دوبعدی و محرکهای سریع دیجیتال.
تحقیقات نشان میدهد کودکانی که در سالهای نخست زندگی بهطور مداوم در معرض صفحهنمایش قرار میگیرند، ممکن است با تأخیر در رشد زبان، کاهش تمرکز، مشکلات خواب و ضعف در تنظیم هیجانات مواجه شوند. پهلواننشان تأکید میکند که حتی تلویزیون روشن در پسزمینه، میتواند کیفیت تعامل والد–کودک را کاهش دهد و بر رشد شناختی کودک اثر منفی بگذارد.
او میگوید: «در این سنین، مغز کودک هنوز توان پردازش حجم بالای اطلاعات بصری و صوتی را ندارد. صفحهنمایشها با تغییرات سریع تصویر و صدا، مغز را در حالت تحریک بیشازحد قرار میدهند.»
سه تا شش سالگی؛ استفاده محدود، نه سرگرمی بیحد
به باور این روانشناس، اگر کودک وارد بازه سه تا ششسالگی شد، استفاده محدود و کنترلشده از صفحهنمایشها میتواند قابل بررسی باشد، اما همچنان باید بسیار محتاطانه عمل کرد. پهلواننشان میگوید در این سن، نهایتاً حدود یک ربع تا نیمساعت در روز میتوان به کودک اجازه استفاده از گوشی، تبلت یا تلویزیون داد.
او تأکید میکند که محتوای مصرفی کودک در این سن اهمیت بیشتری از خود «زمان» دارد. برنامههای آموزشی مناسب سن، تماشای مشترک با والدین و گفتوگو درباره محتوای دیدهشده، میتواند آسیبها را کاهش دهد. در مقابل، استفاده انفرادی، بدون نظارت و صرفاً برای سرگرمکردن کودک، خطر وابستگی و شکلگیری عادتهای نادرست را افزایش میدهد.
پهلواننشان هشدار میدهد که اگر صفحهنمایش جای بازیهای حرکتی، تعامل با همسالان یا قصهگویی والدین را بگیرد، کودک بهتدریج مهارتهای اجتماعی و خلاقیت خود را از دست میدهد.
کودکان دبستانی؛ تفاوت سال تحصیلی و تعطیلات
با ورود کودک به سنین دبستان، شرایط تغییر میکند. به گفته پهلواننشان، برای کودکان پایه ابتدایی در ایام سال تحصیلی، استفاده از گوشی و فضای مجازی باید به نیم تا یک ساعت در روز محدود شود. این زمان باید بعد از انجام تکالیف درسی، فعالیت بدنی و تعامل خانوادگی باشد، نه جایگزین آنها.
او اضافه میکند که در ایام تابستان یا تعطیلات، میتوان این زمان را تا حدود دو ساعت افزایش داد، اما همچنان اصل «کنترل و تعادل» باید رعایت شود. افزایش زمان استفاده نباید به معنای حذف فعالیتهای فیزیکی، خواب منظم یا ارتباط اجتماعی کودک باشد.
این روانشناس تأکید میکند که والدین باید الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشند؛ چرا که کودکی که والدینش دائماً درگیر گوشی هستند، بهطور طبیعی همین رفتار را تقلید خواهد کرد.
استفاده سالم یا اعتیاد پنهان؟ نشانهها کجاست؟
پهلواننشان به نکتهای کلیدی اشاره میکند: همه استفادههای طولانی از گوشی الزاماً اعتیاد نیست. او میگوید گاهی با کودک یا نوجوانی مواجه هستیم که درسش را میخواند، خواب منظم دارد، روابط اجتماعی مناسبی دارد و عملکرد روزمرهاش مختل نشده است؛ اما تصمیم میگیرد بخشی از زمان فراغتش را به فضای مجازی اختصاص دهد. در چنین شرایطی، چالش جدی وجود ندارد.
اما در نقطه مقابل، گاهی کودک یا نوجوان آنقدر درگیر گوشی و فضای مجازی میشود که انگیزهای برای فعالیتهای دیگر ندارد؛ بازیهای حضوری، ورزش، مطالعه و حتی ارتباط با خانواده به حاشیه میرود. در این حالت، با الگویی مواجه هستیم که شباهت زیادی به رفتار اعتیادگونه دارد.
آزمون ساده یک روز بدون گوشی
این روانشناس برای تشخیص مرز خطر، یک معیار ساده پیشنهاد میدهد: «اگر بتوانیم یک روز بدون گوشی سپری کنیم و عملکردمان در حوزههای مختلف زندگی دچار اختلال نشود، یعنی مدیریت در استفاده از گوشی داریم.»
به گفته او، اگر کودک یا نوجوان در صورت دوری از گوشی دچار بیقراری شدید، عصبانیت، افت تمرکز، اختلال خواب یا کاهش عملکرد تحصیلی شود، این نشانه ورود به رفتار اعتیادگونه است و نیاز به مداخله جدیتری دارد.
پهلواننشان تأکید میکند که پیشگیری از اعتیاد دیجیتال بسیار سادهتر از درمان آن است و نقش والدین در تعیین قوانین شفاف، پایبندی به آنها و ایجاد جایگزینهای جذاب برای فضای مجازی، تعیینکننده است.
نقش والدین؛ قانونگذار یا همراه؟
به باور این روانشناس، والدین نباید صرفاً در نقش محدودکننده ظاهر شوند. گفتوگو با کودک، توضیح دلیل قوانین، مشارکت در انتخاب محتوا و حتی استفاده مشترک و هدفمند از تکنولوژی، میتواند رابطه کودک با فضای مجازی را سالمتر کند.
او در پایان میگوید: «گوشی و فضای مجازی ذاتاً بد نیستند، اما وقتی بیزمان، بیهدف و بینظارت وارد زندگی کودک میشوند، میتوانند رشد طبیعی او را مختل کنند. مدیریت آگاهانه، کلید تعادل است.»
نظرات کاربران