در شامگاه ۱۸ دیماه، اینترنت بینالملل در ایران بهطور کامل و سراسری قطع شد. اینترنتی که بر اساس گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، از نظر کیفیت در میان ۱۰۰ کشور جهان رتبه ۹۷ و از نظر میزان محدودیت و فیلترینگ با رتبه ۹۹، پس از چین، یکی از محدودترین اینترنتهای دنیا به شمار میرود.
فهرست مطالب
با این حال، کاربران ایرانی حتی از همین دسترسی حداقلی نیز محروم شدند. در جریان این قطعی، نهتنها اینترنت جهانی، بلکه ارسال پیامک، تماس تلفنی و حتی دسترسی به سایتها و پیامرسانهای داخلی نیز برای ساعاتی مختل شد؛ اتفاقی بیسابقه که اختلال جدی در زندگی روزمره و فعالیتهای اقتصادی ایجاد کرد.
وزارت ارتباطات در واکنش به این وضعیت اعلام کرد که تصمیم قطع اینترنت از سوی مراجع امنیتی اتخاذ شده و این وزارتخانه در حال پیگیری بازگشت ارتباطات است. سخنگوی دولت نیز تأکید کرد که قطع اینترنت «تصمیم ترجیحی دولت» نبوده است.
هفته اول؛ خاموشی ارتباطات و اینترنت ملیِ ناپایدار
در هفته نخست، تنها شبکه ملی اطلاعات فعال بود. اگرچه بیشتر وبسایتهای داخلی در دسترس قرار گرفتند، اما این دسترسی نیز با کندی شدید و اختلالهای مداوم همراه بود.
در این بازه، تلاشهایی برای معرفی جایگزینهای بومی از موتور جستوجو تا سرویسهای هوش مصنوعی انجام شد، اما بخش زیادی از این خدمات بدون اینترنت بینالملل کارایی مؤثر نداشتند.
قطع ارتباطات باعث شد:
- تراکنشهای بانکی و خریدهای آنلاین مختل شود
- کسبوکارهای دیجیتال با زیان جدی مواجه شوند
- اعتماد کاربران به پایداری شبکه بیش از پیش کاهش یابد
هفته دوم؛ بازگشت قطرهچکانی و شایعه «وایتلیست اینترنت»
با ورود به هفته دوم، نهادهای رصدکننده بینالمللی مانند NetBlocks اعلام کردند که سطح اتصال اینترنت تنها به حدود ۲ درصد حالت عادی رسیده است.
از ۲۷ دیماه بهتدریج ارسال پیامک و دسترسی به گوگل ممکن شد و یک روز بعد پیامرسانهای داخلی فعال شدند. همچنین، دسترسی محدود به ChatGPT و DeepSeek از طریق برخی اپراتورها برقرار شد.
این الگو باعث شد کارشناسان شبکه از تغییر ساختار فیلترینگ از بلکلیست به وایتلیست صحبت کنند؛ وضعیتی که در آن:
- همه دسترسیها بهطور پیشفرض مسدود است
- فقط مقاصد تأییدشده اجازه اتصال دارند
با این حال، مقامات رسمی هرگونه تغییر در معماری فیلترینگ را تکذیب یا درباره آن اظهار بیاطلاعی کردند.
هفته سوم؛ کنترل شدید اتصالها و آزمایش سیاستهای جدید
در هفته سوم، برخی کاربران بهصورت مقطعی و کوتاهمدت بدون فیلترشکن به اینترنت متصل شدند؛ اما این دسترسیها بهسرعت دوباره قطع شد.
اگرچه منابع بینالمللی از بازگشت ۸۰ درصدی اتصال اینترنت خبر دادند و وزیر ارتباطات نیز از «بازگشت به وضعیت عادی» گفت، اما تجربه کاربران چیز دیگری را نشان میداد:
- اینترنت ناپایدار
- فیلترینگ شدید
- اختلال در VPNها
- کاهش محسوس پهنای باند
کارشناسان معتقدند این وضعیت بیشتر نشانه آزمایش و تثبیت سیاستهای کنترلی جدید است، نه رفع یک اختلال فنی ساده.
هفته چهارم؛ اینترنت هنوز برنگشته است
تا نیمه بهمنماه، بررسیها از کاهش ۶۰ درصدی پهنای باند و ادامه اختلالها خبر دادند.
بهزاد اکبری، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، تأیید کرد که اینترنت کشور هنوز به وضعیت عادی بازنگشته و محدودیتها خارج از اختیار وزارت ارتباطات است.
در همین حال، کاربران برای اتصال به اینترنت جهانی بیش از گذشته به VPN و پروکسی روی آوردهاند.
بر اساس دادههای وبسایت Top10VPN:
- تقاضا برای VPN در ۲۸ دیماه ۱۸۷ درصد افزایش یافت
- در ۳ بهمنماه این افزایش به ۵۷۹ درصد رسید
- جستوجو برای پروکسی پس از بازگشت نسبی اینترنت ۸ برابر شد
در دوران محدودیتها بیش از ۶۲۲ هزار محتوای مرتبط با دور زدن فیلترینگ منتشر شده است؛ آماری که نشاندهنده تلاش گسترده کاربران برای وصل ماندن به اینترنت جهانی است.
اینترنت ایران در وضعیت بلاتکلیف
یک ماه از قطع کامل اینترنت بینالملل گذشته، اما دسترسی پایدار هنوز بازنگشته است.
در حالی که کاربران و کسبوکارها با زیانهای جدی مواجه شدهاند، همچنان شفافیت روشنی درباره آینده اینترنت، ساختار فیلترینگ و زمان بازگشت کامل ارتباطات وجود ندارد؛ وضعیتی که اعتماد عمومی به کیفیت و پایداری اینترنت را بیش از پیش تضعیف کرده است.
