مقدمه

در قسمت اول از اين مطلب، پس از آشنايي با رشته‌ي تحصيلي مهندسي فناوري اطلاعات در مقطع كارشناسي و مرور جداول واحدهاي درسي اين رشته، فايل كامل سند مشخصات كلي و برنامه دروس اين رشته كه به تصويب وزارت علوم، تحقيقات و فناوري رسيده است را به شما تقديم كرديم. اگر اين فايل را مطالعه كرده باشيد با فضايي كه دانشجو پس از انتخاب اين رشته و شروع به تحصيل در دانشگاه با آن مواجه خواهد بود كمي آشنا شده‌ايد.

براي آشنايي بيشتر شما با آنچه در بطن اين رشته وجود دارد، نويسنده‌ي اين متن، تجربيات و نظر خويش را در قالب نقد و تحليل شخصي در اختيار شما مي‌گذارد. در ادامه با مقطع كارشناسي ارشد اين رشته در كشور آشنا خواهيم شد و اطلاعات تقریبا كاملي در اين زمينه به شما ارائه خواهيم كرد[1]. پس لطفا تا انتهاي قسمت دوم اين مطلب نيز همراه مجله‌ي اينترنتي گويا آي‌تي باشيد.

 

قسمت دوم

با دقت در محتواي درسي مقطع كارشناسي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات، مشخص است كه اين رشته يكي از گرايش‌هاي رشته‌ي مهندسي كامپيوتر است. در واقع از سال 1381 به بعد، دانشجويان رشته‌ي مهندسي كامپيوتر كشور، پس از گذراندن 75 واحد درسي از دروس پايه و اصلي، علاوه بر گرايش نرم افزار و سخت‌افزار، امكان انتخاب گرايش مهندسي فناوري اطلاعات را نيز پيدا كردند.

 

نمودار گرايش‌هاي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات در مقطع كارشناسي ارشد

نمودار گرايش‌هاي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات در مقطع كارشناسي ارشد

محتواي دروس

چيزي كه از سرفصل دروس بر مي‌آيد، بيانگر اين است كه رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات، همانند رشته‌ي مهندسي صنايع، ماهيتي ميان‌رشته‌اي و تلفيقي دارد و دروس آن، تركيبي از دروس رشته‌هايي همانند مهندسي نرم‌افزار، مهندسي سخت‌افزار، مهندسي برق شاخه‌هاي الكترونيك و مخابرات و همچنين رشته‌ي مديريت است. ميان‌رشته‌اي بودن يك گرايش در كشور بدين معناست كه متخصصين اين حوزه توانايي كار تعاملي با چندين رشته و گرايش را داشته و به همين دليل بازار كار خوبي براي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات وجود خواهد داشت.

رشته فناوری اطلاعات در دوره کاردانی بیشتر به ارایه کردن مسایل مربوط به وب می‌پردازد. در دوره کارشناسی نیز متقاضیان را با عملیات شبکه و امور اجرا کردن آن در سازمان‌ها آشنا می‌کند و در پایان این دوره، اندک‌اندک وارد مباحث مدیریت پروژه می‌شود. البته قابل ذکر است کارشناسی ارشد IT دارای گرایش‌های عمده‌ای نظیر تجارت الکترونیکی، سیستم‌های چندرسانه‌ای، مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی، امنیت اطلاعات، شبکه‌های کامپیوتری و مهندسی فناوری اطلاعات است که برخی از این گرایش‌ها در دانشگاه‌های ایران ارایه می‌شود. در دوره کارشناسی ارشد نیز ضمن تکمیل مدیریت پروژه به ارایه راه‌حل‌های مناسب برای مسایل پیچیده سازمانی می‌پردازد. هرچند مقطع دکترای فناوری اطلاعات در ایران ارایه نمی‌شود، اما انجام امور تحقیقاتی و دستیابی به نظریه‌های جدید از محورهای اصلی در این مقطع محسوب می‌شود.[2]

نكته‌ي مهم در نحوه‌ي چينش دروس اين رشته، عدم وجود دروس عملي و كارگاهي به ميزان كافي براي تكميل توانايي تئوريك دانش‌آموختگان و آموزش پياده‌سازي و كاربردي نمودن اين دانش است. به طوري كه با مقايسه‌ي چارت درسي اين رشته در كشور و كشورهاي ديگر، اين مورد كاملا مشهود است چرا كه مثلا در كشور هندوستان، دانشجوي اين رشته در طول هر ترم تعداد زيادي واحد آزمايشگاهي و كارگاهي را نيز سپري مي‌كند اما تعداد اين واحدها در چارت درسي مربوط به كشور ما، بسيار اندك است.

علاوه بر اين، در دروسي مثل برنامه‌نويسي و پايگاه‌داده‌ها، دانشجويان اين رشته نسبت به دانشجويان رشته‌ي مهندسي نرم‌افزار، ضعيف‌تر هستند چرا كه تعداد زيادي از واحدهاي مربوط به طراحي نرم‌افزار را سپري نمي‌كنند و با دانشي كه در دانشگاه كسب مي‌كنند عملا در صنعت نرم‌افزار در مقايسه با دانشجويان رشته‌ي نرم‌افزار كاري از آنها ساخته نيست.

تعدد دروس با محتواي غير متشابه در مقطع كارشناسي فناوري اطلاعات باعث مي‌شود كه دانش آموختگان اين رشته، دانشي وسيع در حوزه‌هاي متعدد اما كم‌عمق كسب كنند و بيشتر به يك دايرة‌المعارف اصطلاحات تخصصي علوم كامپيوتر شبيه باشند تا فردي كه توانايي پياده‌سازي و اجراي كاربردي علم خود براي مصارف شغلي و … را داشته باشد.

در مورد برخي دروس نيز منابع درسي بسيار قديمي هستند و با دانش روز مطابقت ندارند، تدريس زبان پاسكال، زبان C، مفاهيم تئوريك شبكه‌هاي كامپيوتري مربوط به سال‌ها قبل و مواردي از اين دست، باعث مي‌شود كه دروس عملا براي دانشجو كاربردي نباشند و دانشجو را براي مطالعه‌ي نسخه‌هاي جديدتر و به روز مطالب آموزشي به دردسر مي‌اندازد. بسياري از كتب اين رشته كه در بازار موجود هستند توسط افرادي به زبان فارسي ترجمه شده‌اند كه دانشي نسبت به دروس مهندسي فناوري اطلاعات ندارند و فقط به خاطر دانش زبان انگليسي به ترجمه‌ي اين كتب پرداخته‌اند. اين امر باعث شكل‌گيري فرهنگ داده‌هاي غلط و نامناسب در بين دانش آموختگان اين حوزه است.

وجود دروسي مثل فيزيك ديناميك و فيزيك الكترومغناطيس، مدارهاي الكترونيكي، مباني الكترونيك و ديجيتال، مدارهاي منطقي و دروسي از اين دست با توجه به نامرتبط بودن به ساختار فعلي انتظارات جامعه از مهندسين فناوري اطلاعات و توانايي كشور در ساخت و توليد سخت‌افزارهاي رايانه‌اي و … باعث اتلاف وقت دانشجوست و منفعتي براي وي ندارد.

البته دانشجويان مقطع كارشناسي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعاتي كه در دانشگاه آزاد تحصيل مي‌كنند، 4 واحد عمومي اضافه بر چارت ذكر شده را نيز بايد سپري كنند و ممكن است سرفصل‌هاي درسي متفاوتي را نسبت به دانشجويان دانشگاه‌هاي سراسري داشته باشند.

وضعيت اساتيد

به دليل نوپا بودن رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات در كشور، تعداد اساتيدي كه متخصص اين رشته بوده و خود، از دانش آموختگان اين رشته باشند بسيار اندك است و بيشتر مدرسين اين رشته در دانشگاه‌ها، فارغ‌التحصيلان گرايش هاي سخت‌افزار و نرم‌افزار مهندسي كامپيوتر و برخي ديگر دانش‌آموختگان رشته‌ي مهندسي صنايع هستند. دروس مديريتي نيز توسط مدرسيني با مدارج مديريتي تدريس مي‌شود. از اين جهت، مدرسين اين رشته نمي‌توانند ذهنيت صحيحي از موقعيت اجتماعي و شغلي را براي دانشجويان ترسيم نمايند و بيشتر تصور دانشجويان اين رشته اين است كه يا بايد كدنويس (برنامه‌نويس) باشند و يا متخصص شبكه. در صورتي كه توانايي اصلي اين رشته در ارائه‌ي راه‌حل‌هاي سازماني و بهبود فرايندهاي كسب و كار از طريق دانش مديريتي و فني و مهندسي است و نه پياده‌سازي نرم‌افزار و طراحي سخت‌افزار يا برپايي شبكه.

 

موقعيت شغلي و حوزه‌هاي كاربردي

تصور بازار كار كشور ما از يك مهندس فناوري اطلاعات، فردي است كه برنامه‌نويسي يا برپايي شبكه انجام مي‌دهد و در حقيقت حوزه‌هاي كاربردي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات در ايران شامل موارد زير است:

  • برنامه نويسي تحت سيستم‌عامل، برنامه‌نويسي تحت وب، برنامه‌نويسي ابزارهاي قابل حمل همانند موبايل‌ها و پخش‌كننده‌هاي موسيقي، برنامه‌نويسي سخت‌افزاري براي ابزارآلات شبكه، ربات‌ها، تجهيزات اتوماسيون و …
  • تحليل و طراحي پايگاه‌هاي داده، انبارهاي داده، استخرهاي داده و ارائه‌ي راهكارهاي نوين ذخيره و بازيابي اطلاعات
  • طراحي سيستم‌هاي چندرسانه‌اي[3] و رابط‌هاي تعامل انسان و كامپيوتر[4] همانند سيستم‌هاي تشخيص دست‌خط، سيستم‌هاي تشخيص صدا، سيستم‌هاي ردگيري حركات چشم[5]، سيستم‌هاي آموزشي چندرسانه‌اي، نرم‌افزارهاي فشرده‌سازي داده‌ها و …
  • طراحي و ساخت سخت‌افزارهايي از جمله كيت‌ها و قطعات الكترونيكي، قطعات رايانه‌اي، ابزارآلات شبكه و …
  • طراحي سيستم‌هاي انتقال و توزيع اطلاعات بر اساس تكنولوژي هاي روز
  • طراحي و برپايي شبكه‌هاي ارتباطي نرم‌افزاري، سخت‌افزاري و تركيبي درون سازماني و بين سازماني كوچك، متوسط و بزرگ
  • تحليل منابع سازماني جهت اجراي پروژه‌هاي بهبود كيفيت عملكرد اطلاعاتي سازمان همانند سيستم‌هاي مديريت منابع درون‌سازماني ERP [6]، سيستم‌هاي مديريت ارتباط با مشتري ‍CRM [7]، سيستم‌هاي مهندسي مجدد فرايندهاي كسب و كار BPR [8]، سيستم‌هاي پشتيباني از تصميم گيري DSS [9]، سيستم‌هاي خبره در تصمصم‌گيري [10]و …
  • برقراري امنيت اطلاعاتي[11] سازماني و تكنولوژيكي
  • پشتيباني سخت‌افزار و نرم‌افزار شركت‌ها و سازمان‌ها
  • و …

 

نوع كار رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات

نوع كار رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات

 

 

البته همانطور كه پيش‌تر ذكر شد، به علت سرعت رشد دنياي علوم رايانه و ارتقاي فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي، بازار كار اين رشته در كشور بسيار خوب بوده و هيچ‌گاه اشباع نخواهد شد.

افرادي كه قصد ورود به اين رشته را دارند بايد درك رياضي و منطقي خوبي نسبت به حل مسائل داشته باشند چون خواه ناخواه بايد در حوزه‌ي برنامه‌نويسي نيز قدرتمند باشند تا بتوانند جايگاه مناسبي براي خود دست و پا نمايند.

علاقه به حوزه‌هاي علوم انساني و مديريتي نيز يكي ديگر از مواردي است كه دانشجوي رشته‌ي مهندسي فناوري اطلاعات بايد در نظر بگيرد. چرا كه در دنياي امروز، با نزديك شدن فرهنگ‌ها به يكديگر لازم است فردي كه وارد اين حوزه مي‌شود شناخت خوبي نسبت به علوم اجتماعي و رفتاري داشته باشد.

با توجه به حركت كشور به سمت ايفاي نقش مؤثر در بازارهاي جهاني و فراگير شدن مفاهيم تجارت الكترونيكي، كسب و كار الكترونيكي، دولت الكترونيكي و … فردي كه اين رشته را براي تحصيل بر مي‌گزيند بايستي توانايي ايده‌پردازي و كار در فضاي اينترنت و ديگر فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي را دارا باشد.

 

موقعيت شغلي رشته مهندسي فناوري اطلاعات

موقعيت شغلي رشته مهندسي فناوري اطلاعات

 

 

مقطع كارشناسي ارشد فناوري اطلاعات در كشور

مقطع كارشناسي ارشد فناوري اطلاعات در 32 واحد و چهار ترم تحصيلي و داراي 5 گرايش در نظر گرفته شده است[12]:

  • تجارت الکترونیکی:[13] تجارت الکترونیکي با استفاده از شبکه‌های رایانه‌ای، معاملات تجاری را در مراحل گوناگون آن مانند طراحی، تولید، خرید و فروش و تحویل، ساده نموده و به آن سرعت می بخشد. عبارت «تجارت الکترونیکي» دربرگیرنده هر گونه تجارت و تعامل مدیریتی است که با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات صورت می گیرد. هدف از این دوره ارائه درکی مناسب از فناوری‌های مرتبط با شبکه‌های کامپیوتری، مهارت در طراحی و تولید سیستم‌های چندرسانه‌اي مبتني بر وب برای توزیع در سطح شبکه و آگاهی از ابزارها و روشهای مورد نیاز برای تغییر وظایف تجارتی و مدیریتی از طریق انجام معاملات به صورت الکترونیکی است. دوره کارشناسی ارشد رشته تجارت الکترونیکي فارغ التحصیلانی کاردان با دانش فنی، مهارتهای خلاق و توانایی تجاری خلق می کند تا بتوانند از پتانسیل عظیم بازاریابی در شبکه های رایانه‌ای و ايجاد كسب و كارهاي جديد الكترونيكي بهره برداری نمایند.
  • امنيت اطلاعات: با توجه به افزایش وابستگی به تکنولوژِی اطلاعات و ارتباطات در دولت الکترونیکي و خطراتی که دراستفاده از آن با آنها مواجه هستیم مانند برنامه های مخرب ویروسها، حمله نفوذگران و سارقان، حملات  مختلف به قصد تخريب و دريافت بدون مجوز اطلاعات، نیاز به متخصصینی که بتوانند جلوی اینگونه خطرات را بگیرند و یا در صورت بروز، سیستم‌ها را سریعا به پايداري مجدد برسانند بسیار احساس می‌شود.
  • شبکه‌های کامپیوتری:[14] این گرایش از رشته فناوري اطلاعات در سرتاسر دنیا زیر رشته‌ای از گرایش مهندسی کامپیوتر و مخابرات تلقی می‌شود و از لحاظ کاربردی پیشینه طولانی‌تری نسبت به دیگر گرایش‌های فناوری اطلاعات دارد. متخصین شبکه‌های کامپیوتری قادرند با توانایی‌های برگرفته از تحصیلات خود در این زمینه فعالیت‌های گوناگونی را انجام داده و در حرفه‌های متفاوت و متنوعی مشغول به خدمت‌رسانی شوند. از جمله این دانش‌های کاربردی می‌توان به موارد مهمی همچون طراحی، پیکربندی و پیاده‌سازی شبکه‌های کامپیوتری و برنامه‌نویسی شبکه اشاره کرد. امنیت در شبکه های کامپیوتری از دیگر مباحثی است که در قالب تعلیمات مرتبط با این گرایش قرار می‌گیرد. مهندسان گرایش شبکه‌های کامپیوتری همچنین قادر خواهند بود با مهندسان گرایش‌های دیگر مثل تجارت الکترونیک در زمینه بسترسازی برای فعالیت‌هایشان، همکاری کنند. ساختن برنامه‌های تحت شبکه اينترنت و پیاده‌سازی سیستم‌های توزیع شده[15] (مانند پایگاه داده‌های توزیع شده یا سیستم عامل‌های توزیع شده) از دیگر فعالیت‌هایی است که به کارشناسان محصل در این گرایش آموزش داده می‌شود.
  • مهندسی فناوری اطلاعات[16]: اين رشته دانشی را به مخاطب منتقل می‌کند که طی آن روش‌های جمع‌آوری اطلاعات، استفاده و انتقال آن میسر شود. مطالعه، طراحی، ساخت، راه‌اندازی، نگهداری سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، جمع‌آوری، سازمان‌دهی، طبقه‌بندی و انتقال اطلاعات مهم‌ترین اهدافی است که مهندسی فناوری اطلاعات آن را دنبال می‌کند. مهم‌ترین توانمندی دانش‌آموختگان این رشته، استفاده صحیح و بهره‌برداری به‌موقع از اطلاعات است. در عصری که به‌سر می‌بریم فناوری اطلاعات یکی از عمده‌ترین محورهای تحول و توسعه در دنیا محسوب می‌شود. امروزه دستاوردهای ناشی از فناوری اطلاعات چنان با زندگی مردم تلفیق شده است که توقف در مسیر آن باعث ایجاد اختلال در جامعه و حتی رفاه و آسایش مردم می‌شود. از این‌رو بسیاری از کشورها جهت عمومیت بخشیدن به استفاده از فناوری اطلاعات دست به اقدامات خرد و کلانی زده‌اند که آموزش آکادمیک فناوری اطلاعات یکی از این موارد است. رشته فناوری اطلاعات در دوره کارشناسی ارشد ضمن تکمیل مدیریت پروژه به ارایه راه‌حل‌های مناسب برای مسایل پیچیده سازمانی می‌پردازد.
  • مديريت سيستم‌هاي اطلاعاتي[17]: مدیریت سیتمهای اطلاعاتی (MIS) درواقع کاربرد تکنولوژی اطلاعات است در پشتیبانی از فعالیتهای تجاری, چرا که تجارت روز به روز متحول می گردد و در این میان همواره افرادی با قدرت تحلیل بالا و زاویه دید و پیشینه تجاری مورد نیاز هستند تا فرایندهای تجاری را بارور کنند. از این رو دانش آموختگان این رشته تحصیلی  نیاز دارند تا بیاموزند که چگونه نیازمندیهای اطلاعاتی یک سازمان را تحلیل کنند و سپس در صدد طراحی یک سیستم مدیریت امور, مبتنی بر کامپیوتر, در جهت رفع نیازمندیهای تحلیل شده برآیند, و در نهایت پیاده سازی و فرایند عملیاتی سازی سیستم طراحی شده را راهبری نمایند. به منظور برنامه ریزی و توسعه یک سیستم اطلاعاتی که پاسخگوی نیازمندی های کاربران باشد, یک متخصص MIS بایستی با ساختار سازمانی, اهداف تجاری, عملیات بازرگانی (شامل روالهای کاری و چرخش اطلاعات میان پروسه ها) و با چگونگی برقراری ارتباط موثر با کاربران آشنا بوده و بداند چگونه سیستمی طراحی کند که فعالیتهای کاربر را تحت پوشش قرار دهد.[18]

 

دروس و ضرايب كنكور كارشناسي ارشد رشته‌ي فناوري اطلاعات

دروس زير ساختار كنكور ارشد فناوري اطلاعات را تشكيل مي‌دهند:

1- زبان تخصصی 30 تست

2- دروس مشترک (ساختمان‌ گسسته، ساختمان داده‌ها، طراحی الگوریتم، مهندسی نرم‌افزار ، شبکه‌های کامپیوتری) 50 تست

3- اصول و مبانی مدیریت 10 تست

4- اصول طراحی پایگاه‌ داده‌ها 10 تست

5- هوش مصنوعی 10 تست

6- سیستمهای عامل 10 تست

7- معماری کامپیوتر 10 تست

 

ضرايب امتحاني هر درس مربوط به 5 گرايش ذكر شده عبارتند از (به ترتيب از راست به چپ):

تجارت الکترونیکی (۱، ۴،  ۱، ۱، ۱، ۱و۰)

مدیریت سیستمهای اطلاعاتی (۱، ۴، ۲، ۱، ۱، ۱ و۰)

امنیت اطلاعات (۱،‌ ۴، ۰، ۱، ۱، ۱و ۱)

شبکه‌های کامپیوتری (۱، ۴، ۰، ۱، ۱، ۱ و ۱)

مهندسی فناوری اطلاعات (۱، ۴،  ۱، ۱، ۱، ۱و۰)

 

البته امكان انتخاب رشته‌ي مديريت فناوري اطلاعات[19] كه از گرايش‌هاي رشته‌ي مديريت است نيز براي دانشجويان كارشناسي فناوري اطلاعات وجود دارد. فارغ التحصیلان این رشته با تسلط به مباحث تئوری مدیریت و منابع انسانی، همچنین با فراگیری مباحث تخصصی و آشنایی با دروس کامپیوتر و IT، امکان برقراری ارتباط با سطوح عملیاتی و هدایت موسسات تولید کننده نرم افزار یا واحدهای نرم افزاری از سازمانهای بزرگ را خواهند داشت. متاسفانه به دلیل نبود تجربه فارغ التحصیلان این رشته در بازار کار، در عمل به امور کارشناسی در واحدهای تحلیل گری سیستمها یا پشتیبانی از نرم افزارهای تولید شده گمارده می شوند و امور مدیریتی به آنها سپرده نمی شود. از آنجا که گرایش نظام کیفیت فراگیر از این رشته دارای دروس تخصصی متفاوت می باشد لذا این دسته از فارغ التحصیلان علاوه بر موارد فوق، شانس استخدام در واحدهای مدیریت کیفیت، سیستمها و روشها از سازمانها را نیز خواهند داشت.[20] دروس و سرفصل‌هاي كنكور اين گرايش مطابق ليست زير مي‌باشد:

1- زبان انگليسي عمومي و تخصصي 30 تست با ضريب 3

2- تئوريهاي مديريت 25 تست با ضريب 3

3- اقتصاد خرد و كلان 20 تست با ضريب 2

4- رياضي و آمار  40 تست با ضريب 2

5- بازاريابي 20 تست با ضريب 1

6- تحقيق در عمليات 25 تست با ضريب 2

7- مديريت توليد 20 تست با ضريب 1

 

اطلاعات مربوط به ظرفيت هر دانشگاه، دانشگاه‌هاي داراي هر گرايش و … متغير بوده و از طريق دفترچه‌هاي منتشره توسط سازمان سنجش آموزش كشور قابل دريافت است.

لطفا نظرات خود را در مورد اين نوشته با ما در ميان بگذاريد و اگر فكر مي‌كنيد نكته‌اي از قلم افتاده حتما آن را به من گوشزد بفرماييد.

محسن پاک نيت


:پاورقي

[1] اطلاعات ذكر شده مربوط به كنكور سال 89 و 90 مي‌باشد

[3] multimedia

[4] Human and Computer Interaction

[5] Eye-Tracking Systems

[6] Enterprise Resource Planning

[7] ‍Customer Relationship Management

[8] Business Process Reengineering

[9] Decision Supporting Systems

[10] Expert Systems

[11] Information Security

[13] Electronic Commerce

[14] Computer Networks

[15] Distributed Systems

[16] Information Technology Engineering

[17] Management of Information systems

[19] Information Technology Management